ایمونوتراپی

ایمونوتراپی روشی است که به‌جای حمله مستقیم به سلول سرطانی، سیستم ایمنی خود بیمار را برای شناسایی و نابودی آن توانمند می‌کند. این درمان در سال‌های اخیر جایگاه مهمی در درمان برخی سرطان‌ها پیدا کرده و در موارد منتخب، پاسخ‌های پایدارتری نسبت به روش‌های سنتی ایجاد می‌کند. ایمونوتراپی برای همه بیماران و همه انواع سرطان مناسب نیست و انتخاب آن نیازمند بررسی دقیق ویژگی‌های تومور است.

ایمونوتراپی چیست و چه انواعی دارد؟

ایمونوتراپی نوعی درمان سرطان است که به سیستم ایمنی کمک می‌کند با سرطان مقابله کند و جزو درمان‌های بیولوژیک به حساب می‌آید. انواع اصلی آن این‌ها هستند (منبع: مؤسسه ملی سرطان آمریکا، NCI):

• مهارکننده‌های نقاط بازرسی ایمنی (Checkpoint inhibitors): داروهایی که «ترمز» طبیعی سیستم ایمنی را برمی‌دارند تا سلول‌های ایمنی بتوانند به سرطان حمله کنند.
• سلول‌درمانی (انتقال سلول‌های T): سلول‌های ایمنی بیمار در آزمایشگاه انتخاب یا تغییر داده می‌شوند، تکثیر می‌شوند و به بدن برمی‌گردند.
• آنتی‌بادی‌های مونوکلونال: پروتئین‌های ایمنی ساخت آزمایشگاه که به هدف مشخصی روی سلول سرطانی متصل می‌شوند و آن را برای سیستم ایمنی نشانه‌گذاری می‌کنند.
• واکسن‌های درمانی: برخلاف واکسن‌های پیشگیری، پاسخ ایمنی را علیه سرطانی که وجود دارد تقویت می‌کنند.
• تعدیل‌کننده‌های سیستم ایمنی: موادی که پاسخ ایمنی را به‌طور کلی یا در بخش خاصی تقویت می‌کنند.

ایمونوتراپی ممکن است به‌صورت تزریق وریدی، قرص، کرم موضعی یا تزریق مستقیم داخل مثانه داده شود. کدام نوع برای کدام بیمار مناسب است، به نوع سرطان و نتایج آزمایش‌های تومور بستگی دارد.

ایمونوتراپی چگونه عمل می‌کند؟

سلول‌های سرطانی می‌توانند با سازوکارهایی خود را از دید سیستم ایمنی پنهان کنند. داروهای ایمونوتراپی این پنهان‌کاری را خنثی می‌کنند تا سلول‌های ایمنی بتوانند تومور را شناسایی کرده و از بین ببرند. برخلاف شیمی‌درمانی که مستقیماً سلول را می‌کشد، اثر ایمونوتراپی غیرمستقیم است و به همین دلیل الگوی پاسخ و عوارض آن نیز متفاوت است.

چه بیمارانی کاندید ایمونوتراپی هستند؟

• بیمارانی که بررسی‌های مولکولی یا نشانگرهای تومور آن‌ها پاسخ به ایمونوتراپی را محتمل می‌کند
• برخی سرطان‌های پیشرفته که به درمان‌های خط اول پاسخ کافی نداده‌اند
• مواردی که ایمونوتراپی در کنار شیمی‌درمانی به‌عنوان درمان ترکیبی توصیه می‌شود
• بیمارانی که وضعیت عمومی و عملکرد اندام‌های حیاتی آن‌ها اجازه این درمان را می‌دهد

پیش از شروع، وجود بیماری‌های خودایمنی زمینه‌ای، سابقه پیوند عضو و مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی حتماً بررسی می‌شود، چون می‌تواند این درمان را محدود کند.

مراحل انجام درمان

1. بررسی مولکولی تومور: ارزیابی نشانگرهایی که احتمال پاسخ به درمان را مشخص می‌کنند.
2. ارزیابی ایمنی و اندام‌ها: بررسی سابقه بیماری‌های خودایمنی و عملکرد تیروئید، کبد، کلیه و ریه.
3. تزریق دوره‌ای: دارو به‌صورت وریدی و در فواصل منظم تجویز می‌شود.
4. پایش عوارض ایمنی: معاینه و آزمایش منظم برای تشخیص زودهنگام واکنش‌های خودایمنی.
5. ارزیابی پاسخ: تصویربرداری در فواصل مشخص؛ پاسخ به ایمونوتراپی گاهی دیرتر از شیمی‌درمانی ظاهر می‌شود.

آمادگی پیش از درمان

• سابقه هرگونه بیماری خودایمنی (تیروئید، روده، مفاصل، پوست) را حتماً اطلاع دهید
• فهرست داروهای مصرفی، به‌ویژه کورتون‌ها و داروهای سرکوب ایمنی، را همراه بیاورید
• آزمایش‌های پایه تیروئید، کبد و کلیه پیش از شروع انجام می‌شود
• در صورت داشتن علائم عفونت فعال، شروع درمان به تعویق می‌افتد

عوارض احتمالی و مدیریت آن‌ها

عوارض ایمونوتراپی با شیمی‌درمانی متفاوت است: به‌جای افت گلبول‌ها و ریزش مو، بیشتر به شکل واکنش‌های التهابی و خودایمنی در اندام‌های مختلف بروز می‌کند.

عارضه	نشانه	راهکار مدیریت
التهاب پوستی	خارش، بثورات	درمان موضعی، در موارد شدید کورتون
اختلال تیروئید	خستگی، تغییر وزن، تپش قلب	پایش آزمایش تیروئید، تنظیم دارو
التهاب روده	اسهال مکرر، درد شکم	ارزیابی فوری؛ اسهال شدید نیاز به بررسی سریع دارد
التهاب ریه	سرفه خشک، تنگی نفس	تصویربرداری و ارزیابی فوری
خستگی	کاهش انرژی	بررسی علل قابل اصلاح، تنظیم فعالیت

نکته مهم: عوارض ایمونوتراپی ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها پس از شروع درمان ظاهر شوند. هر علامت جدید، حتی خفیف، باید گزارش شود.

مدت درمان و پیگیری

مدت ایمونوتراپی بسته به نوع بیماری و پاسخ درمانی متفاوت است و ممکن است ماه‌ها ادامه یابد. پیگیری منظم و انجام به‌موقع آزمایش‌ها بخش جدایی‌ناپذیر این درمان است.

چرا دکتر ظرافت‌فرد؟

انتخاب و پایش ایمونوتراپی نیازمند تجربه در تشخیص زودهنگام عوارض ایمنی است. دکتر ظرافت‌فرد، فوق تخصص خون و سرطان و عضو ESMO، ASCO و EHA، درمان را بر پایه راهنماهای روزآمد تنظیم می‌کند. برای بررسی شرایط خود نوبت آنلاین بگیرید.