پیوند آلوژن
پیوند سلول‌های بنیادی از دهنده سازگار؛ انتخاب دهنده، مدیریت رد پیوند و مراقبت‌های بعدی.
پیوند آلوژن چیست؟
پیوند آلوژن (که گاهی «الوژن» یا «آلوژنیک» نیز نوشته می‌شود) نوعی پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز است که در آن سلول‌ها نه از خودِ بیمار، بلکه از یک دهنده‌ی سازگار — معمولاً خواهر یا برادر و در نبود او، دهنده‌ی غیرخویشاوند — گرفته می‌شود. این روش بیشتر در لوسمی‌های حاد، برخی لنفوم‌ها، سندرم میلودیسپلاستیک و نارسایی مغز استخوان به کار می‌رود.
مزیت مهم این روش آن است که سیستم ایمنی جدید می‌تواند سلول‌های سرطانی باقی‌مانده را شناسایی و از بین ببرد. در مقابل، این روش نیازمند سازگاری بافتی و مراقبت‌های دقیق‌تری است.
تفاوت پیوند آلوژن و اتولوگ
در پیوند اتولوگ سلول‌ها از خودِ بیمار جمع‌آوری می‌شود؛ در پیوند آلوژن از دهنده. همین تفاوت، خطرات، مراقبت‌ها و کاربرد هر روش را تعیین می‌کند:
| ویژگی | پیوند آلوژن | پیوند اتولوگ |
|---|---|---|
| منبع سلول‌های بنیادی | دهنده‌ی سازگار | خودِ بیمار |
| نیاز به یافتن دهنده | دارد (آزمایش HLA) | ندارد |
| واکنش پیوند علیه میزبان | ممکن است رخ دهد | رخ نمی‌دهد |
| اثر ایمنی علیه سلول سرطانی | دارد | ندارد |
| کاربرد رایج | لوسمی حاد، نارسایی مغز استخوان | مولتیپل میلوما، برخی لنفوم‌ها |
یافتن دهنده سازگار
نخستین گام، بررسی سازگاری بافتی (HLA) میان بیمار و خواهر و برادر اوست. در صورت نبود تطابق کامل، گزینه‌های دیگری مانند دهنده غیرخویشاوند سازگار مطرح می‌شود. انتخاب دهنده یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت پیوند است.
اهدای مغز استخوان و آزمایش HLA
چه کسی می‌تواند اهداکننده مغز استخوان باشد؟
اهداکننده باید از نظر بافتی (HLA) با بیمار سازگار باشد و سلامت عمومی کافی داشته باشد. ابتدا خواهر و برادرهای بیمار بررسی می‌شوند؛ در نبود دهنده خویشاوند سازگار، جست‌وجوی دهنده غیرخویشاوند مطرح می‌شود. پیش از اهدا، اهداکننده به‌طور کامل معاینه و آزمایش می‌شود تا اهدا برای خود او ایمن باشد.
اهدای مغز استخوان چگونه انجام می‌شود؟
اهدا به دو روش انجام می‌شود:
- از طریق خون (خون محیطی): اهداکننده چند روز داروی تحریک‌کننده مغز استخوان دریافت می‌کند تا سلول‌های بنیادی وارد خون شوند. سپس سلول‌ها با دستگاه جداسازی از خون جمع‌آوری می‌شوند؛ روندی شبیه اهدای خون، اما طولانی‌تر. این روش بیهوشی لازم ندارد.
- از مغز استخوان: سلول‌ها با سوزن از استخوان لگن برداشته می‌شوند، معمولاً زیر بیهوشی.
انتخاب روش به نوع بیماری و شرایط بیمار و اهداکننده بستگی دارد و توسط تیم پیوند تعیین می‌شود.
آیا اهدای مغز استخوان برای اهداکننده خطرناک است؟
اهدا اقدامی کنترل‌شده است و اهداکننده پیش از آن به‌طور کامل ارزیابی می‌شود. عوارض شایع گذرا هستند و عوارض جدی نادرند:
- در اهدا از طریق خون: درد استخوان، سردرد یا خستگی در روزهای دریافت داروی تحریک‌کننده.
- در اهدا از مغز استخوان: درد و حساسیت محل نمونه‌گیری در لگن برای چند روز، و عوارض مربوط به بیهوشی.
بدن اهداکننده سلول‌های اهداشده را طی چند هفته دوباره می‌سازد.
آزمایش HLA چیست؟
HLA مجموعه‌ای از پروتئین‌های سطح سلول است که سیستم ایمنی با آن «خودی» را از «بیگانه» تشخیص می‌دهد. هرچه HLA بیمار و دهنده سازگارتر باشد، احتمال رد پیوند و واکنش پیوند علیه میزبان کمتر است. آزمایش با یک نمونه خون انجام می‌شود. هر خواهر یا برادر به احتمال حدود یک در چهار با بیمار کاملاً سازگار است.
مراحل
بررسی سازگاری بافتی
آزمایش HLA بیمار و دهنده‌های بالقوه.ارزیابی بیمار و دهنده
بررسی کامل سلامت هر دو طرف.درمان آماده‌سازی
شیمی‌درمانی برای آماده‌سازی مغز استخوان.تزریق سلول‌های دهنده
پیشگیری از واکنش پیوند علیه میزبان
تجویز داروهای تنظیم‌کننده ایمنی.پیگیری طولانی‌مدت
پایش عفونت، عملکرد ایمنی و واکنش پیوند علیه میزبان.
بیماری پیوند علیه میزبان (GVHD)
در GVHD (Graft-versus-host disease)، سلول‌های ایمنی دهنده بافت‌های بدن بیمار را بیگانه تشخیص می‌دهند و به آن‌ها واکنش نشان می‌دهند. این عارضه ویژه پیوند آلوژن است و در پیوند اتولوگ رخ نمی‌دهد. شدت آن از خفیف تا شدید متفاوت است.
GVHD حاد و مزمن
- GVHD حاد: معمولاً در ماه‌های اول پس از پیوند بروز می‌کند و بیشتر پوست (بثورات)، دستگاه گوارش (اسهال، تهوع) و کبد (زردی) را درگیر می‌کند.
- GVHD مزمن: معمولاً دیرتر ظاهر می‌شود و می‌تواند پوست، دهان (خشکی و زخم)، چشم (خشکی)، ریه، کبد و مفاصل را درگیر کند.
تشخیص حاد یا مزمن بودن بیشتر بر پایه نوع علائم است تا فقط زمان بروز آن.
علائمی که باید فوراً گزارش شوند
- بثورات یا قرمزی جدید پوست، به‌ویژه کف دست و پا
- اسهال یا دل‌پیچه
- زردی پوست یا چشم
- خشکی یا زخم دهان، خشکی چشم
- تنگی نفس یا سرفه مداوم
- سفتی پوست یا محدودیت حرکت مفاصل
درمان GVHD
پیشگیری با داروهای تنظیم‌کننده ایمنی از زمان پیوند آغاز می‌شود. اگر GVHD بروز کند، درمان بر اساس شدت و اندام درگیر انتخاب می‌شود: در موارد خفیف پوستی درمان موضعی، و در موارد گسترده‌تر داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مانند کورتیکواستروئیدها. گزارش سریع علائم و پایش منظم، مهم‌ترین بخش مدیریت آن است.
GVHD در انتقال خون
نوع نادری از GVHD ممکن است پس از تزریق خون در بیمارانی با ایمنی بسیار ضعیف رخ دهد. برای پیشگیری، فرآورده‌های خونی این بیماران پرتودیده (اشعه‌دیده) تزریق می‌شود.
سوالات متداول
پیوند آلوژن چیست؟
پیوند سلول‌های بنیادی خون‌ساز از یک دهنده‌ی سازگار (معمولاً خواهر یا برادر) به بیمار، پس از یک دوره شیمی‌درمانی آماده‌سازی. «الوژن» و «آلوژنیک» نام‌های دیگر همین روش‌اند.
تفاوت پیوند آلوژن و اتولوگ چیست؟
در پیوند اتولوگ سلول‌ها از خودِ بیمار و در پیوند آلوژن از دهنده گرفته می‌شود. آلوژن نیاز به دهنده‌ی سازگار دارد و احتمال واکنش پیوند علیه میزبان در آن هست، اما در عوض سیستم ایمنی جدید می‌تواند علیه سلول‌های سرطانی عمل کند.
اگر خواهر یا برادر سازگار نداشته باشم چه می‌شود؟
در این حالت جست‌وجوی دهنده غیرخویشاوند سازگار یا گزینه‌های دیگر بررسی می‌شود.
واکنش پیوند علیه میزبان حتماً اتفاق می‌افتد؟
خیر، همیشه رخ نمی‌دهد و شدت آن نیز متفاوت است. داروهای پیشگیرانه برای کاهش این خطر تجویز می‌شود.
چرا پیوند آلوژن مراقبت بیشتری لازم دارد؟
چون سیستم ایمنی جدید از فرد دیگری است، هم امکان اثر مفید علیه سرطان وجود دارد و هم احتمال واکنش علیه بدن بیمار؛ هر دو نیازمند پایش دقیق‌اند.
سایر خدمات
سوالی درباره پیوند آلوژن دارید؟
برای بررسی شرایط شما و انتخاب مناسب‌ترین روش درمان، وقت مشاوره بگیرید.
رزرو نوبت آنلاین