شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین روش‌های درمان سرطان است که با استفاده از داروهای ضدسرطان، سلول‌های در حال تکثیر سریع را از بین می‌برد. این درمان می‌تواند به‌تنهایی یا در کنار جراحی، پرتودرمانی، ایمونوتراپی و درمان هدفمند به کار رود. انتخاب رژیم دارویی، تعداد جلسات و فواصل آن‌ها کاملاً به نوع سرطان، مرحله بیماری، وضعیت عمومی بیمار و اهداف درمان بستگی دارد.

شیمی‌درمانی چیست و چگونه عمل می‌کند؟

سلول‌های سرطانی سریع‌تر از سلول‌های طبیعی تقسیم می‌شوند. داروهای شیمی‌درمانی با اختلال در چرخه تقسیم سلولی، این سلول‌ها را هدف قرار می‌دهند. از آنجا که برخی سلول‌های سالم بدن نیز سرعت تقسیم بالایی دارند — مانند سلول‌های مغز استخوان، ریشه مو و پوشش دستگاه گوارش — بخشی از عوارض شناخته‌شده شیمی‌درمانی از همین‌جا ناشی می‌شود.

شیمی‌درمانی بسته به هدف درمان در چند قالب تجویز می‌شود: درمان کمکی پس از جراحی برای کاهش احتمال بازگشت بیماری، درمان پیش از جراحی برای کوچک کردن تومور، و درمان اصلی در بیماری‌های پیشرفته یا سرطان‌های خونی.

چه بیمارانی کاندید شیمی‌درمانی هستند؟

• بیماران مبتلا به سرطان‌های خونی مانند لوسمی و لنفوم که شیمی‌درمانی درمان اصلی آن‌هاست
• بیمارانی که پس از جراحی، بر اساس نتیجه پاتولوژی در معرض خطر بازگشت بیماری هستند
• مواردی که کوچک کردن تومور پیش از جراحی، امکان عمل محدودتر و حفظ عضو را فراهم می‌کند
• بیماری‌های متاستاتیک، با هدف کنترل بیماری، کاهش علائم و افزایش کیفیت زندگی

تصمیم‌گیری درباره شروع شیمی‌درمانی همیشه پس از بررسی پاتولوژی، مرحله‌بندی دقیق بیماری و ارزیابی وضعیت قلب، کلیه و کبد انجام می‌شود.

مراحل انجام شیمی‌درمانی

آمادگی پیش از شروع درمان

• فهرست کامل داروها و مکمل‌های مصرفی خود را همراه بیاورید؛ برخی مکمل‌ها با داروهای شیمی‌درمانی تداخل دارند
• مشکلات دندانی را پیش از شروع درمان برطرف کنید
• در صورت تمایل به فرزندآوری، پیش از شروع درمان درباره حفظ باروری مشاوره بگیرید
• واکسیناسیون‌های لازم را با نظر پزشک پیش از شروع درمان کامل کنید
• برای روز درمان همراه داشته باشید و برنامه استراحت پس از آن را در نظر بگیرید

عوارض احتمالی و مدیریت آن‌ها

در این موارد فوراً تماس بگیرید: تب بالای ۳۸ درجه، لرز، خونریزی غیرعادی، تنگی نفس یا درد قفسه سینه. تب در دوره کاهش گلبول سفید یک وضعیت اورژانسی است.

نوتروپنی: گلبول سفید پایین در شیمی‌درمانی

نوتروپنی چیست؟

نوتروفیل‌ها گروهی از گلبول‌های سفیدند که اولین خط دفاع بدن در برابر عفونت‌های باکتریایی هستند. نوتروپنی یعنی کاهش تعداد این سلول‌ها. شیمی‌درمانی روی سلول‌های در حال تقسیم مغز استخوان هم اثر می‌گذارد، بنابراین معمولاً باعث افت موقت گلبول‌های سفید می‌شود؛ پایین‌ترین مقدار معمولاً بین روز ۷ تا ۱۴ پس از جلسه است و سپس بهبود می‌یابد.

نوتروپنی خفیف و شدید

شدت نوتروپنی با «شمارش مطلق نوتروفیل» (ANC) در آزمایش خون سنجیده می‌شود:

هرچه شمارش پایین‌تر و دوره آن طولانی‌تر باشد، خطر عفونت بیشتر است.

گلبول سفید پایین چه علائمی دارد؟

نوتروپنی به‌تنهایی معمولاً علامتی ندارد؛ نشانه اصلی آن عفونت است: تب، لرز، گلودرد، زخم دهان، سوزش ادرار یا سرفه. تب بالای ۳۸ درجه در دوره افت گلبول سفید یک وضعیت اورژانسی است و باید بی‌درنگ اطلاع داده شود.

پیشگیری از عفونت در دوره نوتروپنی

• شستن مرتب دست‌ها، به‌ویژه پیش از غذا و پس از دستشویی
• دوری از افراد بیمار و مکان‌های شلوغ
• بهداشت دهان با مسواک نرم
• مصرف غذای کاملاً پخته و شستن دقیق میوه و سبزی
• اندازه‌گیری دمای بدن هر بار که احساس ناخوشی دارید

در برخی بیماران، پزشک برای کوتاه کردن دوره نوتروپنی داروی محرک مغز استخوان تجویز می‌کند.

نوتروپنی و کاهش پلاکت

شیمی‌درمانی ممکن است همزمان پلاکت‌ها را هم کاهش دهد (ترومبوسیتوپنی)؛ در این حالت خونریزی از لثه یا بینی و کبودی‌های بی‌دلیل باید گزارش شوند. توضیح بیشتر در بخش «کاهش پلاکت خون» صفحه کم‌خونی و اختلالات خونی آمده است.

آیا شیمی‌درمانی برای اطرافیان خطر دارد؟

داروهای شیمی‌درمانی تا دست‌کم ۴۸ ساعت پس از هر جلسه ممکن است در ادرار، مدفوع، استفراغ و خون بیمار وجود داشته باشند. احتیاط‌های خانواده مربوط به همین ترشحات است (منبع: بیمارستان سنت جود):

• هنگام تمیز کردن استفراغ، ادرار، مدفوع یا خون بیمار و هنگام جابه‌جایی ملحفه‌های آلوده، دستکش بپوشید.
• پیش از کشیدن سیفون، درِ توالت را ببندید.
• اگر ترشحات با پوست تماس پیدا کرد، آن ناحیه را با آب و صابون خوب بشویید.

مدت این احتیاط‌ها بسته به نوع دارو ممکن است بیشتر باشد؛ آن را برای رژیم درمانی خودتان از تیم درمان بپرسید. خطر مهم‌تر معمولاً در جهت عکس است: در دوره کاهش گلبول سفید، اطرافیانی که سرماخوردگی یا عفونت دارند باید مراقب باشند عفونت را به بیمار منتقل نکنند.

مراقبت‌های پس از هر جلسه

در روزهای پس از هر جلسه، مصرف مایعات کافی، تغذیه سبک و پرپروتئین، و استراحت منظم اهمیت دارد. دمای بدن را روزانه اندازه بگیرید و داروهای تجویزشده — به‌ویژه ضدتهوع‌ها — را طبق برنامه و نه فقط هنگام بروز علامت مصرف کنید. آزمایش‌های خونی بین سیکل‌ها را حتماً انجام دهید، چون نتیجه آن‌ها دوز جلسه بعد را تعیین می‌کند.

مدت و هزینه درمان

طول دوره شیمی‌درمانی معمولاً بین ۳ تا ۶ ماه است و بسته به پروتکل، شامل چند سیکل می‌شود. هر جلسه ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد.

هزینه درمان به نوع داروها (ایرانی یا وارداتی)، تعداد سیکل‌ها، محل انجام درمان و پوشش بیمه بستگی دارد و برای هر بیمار متفاوت است. بخش قابل‌توجهی از داروهای شیمی‌درمانی تحت پوشش بیمه‌های پایه و تکمیلی قرار می‌گیرد.

چرا دکتر ظرافت‌فرد؟

دکتر الهام ظرافت‌فرد با بیش از ۲۵ سال سابقه بالینی، دارای بورد تخصصی و فوق تخصصی از دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو انجمن‌های ESMO، ASCO و EHA است. پروتکل‌های درمانی بر پایه راهنماهای روزآمد NCCN و ESMO انتخاب می‌شوند و مدیریت عوارض، بخشی جدانشدنی از برنامه درمان در نظر گرفته می‌شود. مطب در ونک تهران قرار دارد و امکان رزرو نوبت آنلاین فراهم است.