سرطان تخمدان: علائم اولیه، تشخیص زودهنگام و درمان تخصصی

سرطان تخمدان چیست و چرا اهمیت دارد؟

سرطان تخمدان یکی از جدی‌ترین سرطان‌های زنان است. این بیماری از بافت تخمدان‌ها یا لوله‌های فالوپ شروع می‌شود و متأسفانه در اغلب موارد دیر تشخیص داده می‌شود، چون علائم آن شبیه مشکلات ساده گوارشی هستند و بیمار متوجه جدی بودن قضیه نمی‌شود.

مشکل اصلی این است که فقط حدود ۲۲ درصد موارد در مرحله موضعی کشف می‌شوند، مرحله‌ای که شانس درمان موفق بسیار بالاست، و بیش از نیمی از بیماران (۵۴ درصد) در مرحله دوردست تشخیص داده می‌شوند (منبع: NCI SEER ۲۰۱۶–۲۰۲۲). اما با تشخیص به‌موقع و طراحی درست مسیر درمان توسط فوق‌تخصص خون و سرطان (Medical Oncologist)، شانس کنترل طولانی‌مدت بیماری به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد.

انواع سرطان تخمدان کدامند؟

سرطان تخمدان سه نوع اصلی دارد: اپیتلیال که حدود ۹۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد، ژرم‌سل که بیشتر در زنان جوان دیده می‌شود، و استرومال که از بافت هورمون‌ساز تخمدان منشأ می‌گیرد. شناخت نوع و زیرگروه تومور تأثیر مستقیم بر انتخاب بهترین درمان دارد، چون هر کدام به داروهای متفاوتی پاسخ می‌دهند.

ارقام فراوانی بر اساس داده‌های ثبت سرطان آمریکا (منبع: Torre و همکاران، Ovarian Cancer Statistics 2018، CA Cancer J Clin).

زیرگروه‌های سرطان اپیتلیال

مهم‌ترین زیرگروه این دسته، سروز درجه بالا (High-grade serous) است؛ حدود نیمی (۵۲ درصد) از سرطان‌های اپیتلیال تخمدان از نوع سروز هستند که اکثر آن‌ها درجه بالا، تهاجمی و با جهش BRCA مرتبط‌اند (همان منبع). سایر زیرگروه‌ها شامل سروز درجه پایین، اندومتریوئید، سلول شفاف و موسینوز هستند. تعیین این زیرگروه‌ها برای انتخاب درمان دارویی بسیار مهم است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟

بیشترین خطر متوجه زنانی است که سابقه خانوادگی سرطان تخمدان یا سینه دارند، به‌ویژه حاملان جهش BRCA1 یا BRCA2 و سندرم لینچ. سن بالای ۵۰ سال، نداشتن بارداری، آندومتریوز، هورمون‌درمانی با استروژن تنها و اضافه‌وزن نیز خطر را افزایش می‌دهند.

• سابقه خانوادگی و ژنتیک: سابقه سرطان تخمدان یا سرطان سینه در خانواده، و به‌ویژه داشتن جهش ژنتیکی BRCA1 یا BRCA2. خطر تجمعی سرطان تخمدان تا سن ۸۰ سالگی در حاملان BRCA1 حدود ۴۴ درصد و در حاملان BRCA2 حدود ۱۷ درصد برآورد شده است (منبع: Kuchenbaecker و همکاران، JAMA ۲۰۱۷). سندرم لینچ نیز خطر سرطان تخمدان را بالا می‌برد. اگر سابقه خانوادگی دارید، مشاوره ژنتیک سرطان اولین قدم است.
• سن: بیشتر موارد بعد از ۵۰ سالگی تشخیص داده می‌شوند؛ میانه سن تشخیص ۶۳ سال است.
• سایر عوامل: نداشتن بارداری، بیماری آندومتریوز، مصرف استروژن بدون پروژسترون بعد از یائسگی، و اضافه‌وزن.

علائم اولیه سرطان تخمدان چیست؟ (چهار علامت اصلی)

چهار علامت اصلی سرطان تخمدان عبارت‌اند از نفخ مداوم شکم، درد لگن یا پایین شکم، زود سیر شدن هنگام غذا خوردن و تکرر یا فوریت ادرار. هیچ‌کدام از این علائم اختصاصی نیستند، اما اگر تازه شروع شده باشند و مکرر تکرار شوند باید بررسی شوند.

سرطان تخمدان را «قاتل خاموش» می‌نامند. در صورت تجربه مکرر علائم زیر (بیش از ۱۲ روز در ماه و کمتر از یک سال) حتماً به پزشک مراجعه کنید (منبع: شاخص علائم Goff، Cancer ۲۰۰۷):

• نفخ شکم مداوم: نفخی که بیش از ۲ تا ۳ هفته ادامه دارد و از بین نمی‌رود.
• درد مبهم در لگن یا پایین شکم.
• زود سیر شدن یا مشکل در غذا خوردن.
• نیاز مکرر یا فوری به دستشویی (تکرر ادرار).

تشخیص سرطان تخمدان چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص سرطان تخمدان با سونوگرافی ترانس‌واژینال و آزمایش خون CA-125 شروع می‌شود و با سی‌تی‌اسکن و نمونه‌برداری قطعی می‌شود. برای زنان بدون علامت و بدون سابقه خانوادگی، هیچ آزمایش غربالگری معتبری وجود ندارد و USPSTF غربالگری روتین را توصیه نمی‌کند؛ به همین دلیل تشخیص زودهنگام به توجه به علائم و ارزیابی سابقه خانوادگی وابسته است.

1. سونوگرافی ترانس‌واژینال: اولین ابزار برای بررسی توده‌های لگنی.
2. آزمایش خون CA-125: بررسی پروتئینی که در این بیماری بالا می‌رود (اما به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ در آندومتریوز، فیبروم و حتی قاعدگی هم ممکن است بالا برود).
3. سی‌تی‌اسکن و بیوپسی: برای بررسی گسترش بیماری و تأیید قطعی تومور.
4. تست‌های ژنتیکی و مولکولی (مثل BRCA و HRD): برای تعیین اثربخشی درمان‌های هدفمند. درخواست و تفسیر این تست‌ها وظیفه فوق‌تخصص خون و سرطان است.

مراحل سرطان تخمدان و شانس درمان

شانس درمان سرطان تخمدان مستقیماً به مرحله‌ای بستگی دارد که بیماری در آن کشف می‌شود: در مرحله موضعی بیش از ۹۰ درصد بیماران ۵ سال زنده می‌مانند، در حالی که این رقم در مرحله دوردست به حدود ۳۰ درصد می‌رسد. متأسفانه بیش از نیمی از بیماران در مرحله دوردست تشخیص داده می‌شوند و به همین دلیل بقای ۵ ساله همه مراحل روی هم حدود ۵۲ درصد است.

ارقام بقای نسبی ۵ ساله بر اساس داده‌های SEER 21 آمریکا برای سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۲ (منبع: NCI SEER — Cancer Stat Facts: Ovarian Cancer). این آمار میانگین جمعیت است و شانس هر بیمار به نوع تومور، وضعیت BRCA/HRD، سن و کیفیت درمان بستگی دارد.

درمان سرطان تخمدان چگونه انجام می‌شود؟

درمان سرطان تخمدان ترکیبی از جراحی برای برداشتن حداکثری تومور و شیمی‌درمانی مبتنی بر پلاتین است و در بیماری پیشرفته با درمان نگهدارنده ادامه می‌یابد. ترتیب این مراحل و انتخاب داروها بر اساس مرحله بیماری، زیرگروه بافتی و نتیجه تست‌های BRCA و HRD توسط فوق‌تخصص خون و سرطان در یک تیم چندتخصصی تعیین می‌شود.

۱. جراحی

هدف جراحی برداشتن حداکثری تومور (Debulking) است. اینکه اول جراحی انجام شود یا چند دوره شیمی‌درمانی پیش از جراحی (Neoadjuvant) داده شود، تصمیمی کاملاً تخصصی است که به گسترش بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

۲. شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی مبتنی بر پلاتین (معمولاً کاربوپلاتین همراه با پاکلی‌تاکسل) ستون فقرات درمان دارویی است و برای از بین بردن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده پس از جراحی، یا کوچک کردن تومور پیش از آن، به کار می‌رود.

۳. درمان هدفمند (مهارکننده‌های PARP و بواسیزوماب)

درمان هدفمند داروهایی است که بر اساس ویژگی ژنتیکی تومور عمل می‌کنند و عوارض کمتری نسبت به شیمی‌درمانی دارند. مهم‌ترین دسته در سرطان تخمدان، مهارکننده‌های PARP (مثل اولاپاریب و نیراپاریب) هستند که در تومورهای دارای جهش BRCA یا نقص ترمیم DNA (HRD مثبت) بیشترین اثر را دارند؛ به همین دلیل تست BRCA و HRD پیش از شروع درمان ضروری است. بواسیزوماب نیز با مهار رگ‌سازی تومور در برخی بیماران پرخطر به شیمی‌درمانی اضافه می‌شود.

۴. درمان نگهدارنده

درمان نگهدارنده یعنی ادامه دارو پس از پایان شیمی‌درمانی برای به تأخیر انداختن یا جلوگیری از عود. در کارآزمایی SOLO-1، اولاپاریب نگهدارنده در بیماران دارای جهش BRCA خطر پیشرفت بیماری یا مرگ را حدود ۷۰ درصد کاهش داد (منبع: Moore و همکاران، NEJM ۲۰۱۸)، و در کارآزمایی PRIMA، نیراپاریب حتی در بیماران بدون جهش BRCA هم بقای بدون پیشرفت را بهبود داد و بیشترین اثر آن در تومورهای HRD مثبت دیده شد (منبع: González-Martín و همکاران، PRIMA، NEJM ۲۰۱۹). این مرحله معمولاً طولانی‌ترین بخش درمان است و نیاز به پایش منظم عوارض دارد.

سؤالات پرتکرار بیماران

آیا سرطان تخمدان قابل درمان است؟

بله. در مرحله موضعی بقای نسبی ۵ ساله بالای ۹۰ درصد (۹۱٫۹ درصد) است (منبع: NCI SEER ۲۰۱۶–۲۰۲۲) و در مراحل پیشرفته نیز با جراحی، شیمی‌درمانی و داروهای نگهدارنده جدید قابل کنترل طولانی‌مدت است.

آیا نفخ شکم همیشه نشانه سرطان تخمدان است؟

خیر. بیشتر نفخ‌ها علت گوارشی ساده دارند، اما نفخ مداوم و بدون دلیل که بیش از چند هفته طول بکشد، به‌ویژه همراه با درد لگن یا زود سیر شدن، نیاز به بررسی پزشکی دارد.

آیا آزمایش CA-125 به‌تنهایی سرطان تخمدان را تشخیص می‌دهد؟

خیر. CA-125 در بسیاری از شرایط خوش‌خیم مثل آندومتریوز و فیبروم هم بالا می‌رود و در برخی سرطان‌های اولیه طبیعی است. این آزمایش همراه با سونوگرافی و معاینه تفسیر می‌شود و تشخیص قطعی فقط با نمونه‌برداری است.

آیا سرطان تخمدان ارثی است؟

تقریباً یک‌چهارم موارد (حدود ۲۴ درصد) با جهش‌های ارثی مثل BRCA1، BRCA2 و ژن‌های سندرم لینچ مرتبط‌اند (منبع: Walsh و همکاران، PNAS ۲۰۱۱). اگر در خانواده سابقه سرطان تخمدان، سینه یا روده وجود دارد، مشاوره ژنتیک و در صورت نیاز تست BRCA توصیه می‌شود.

آیا بعد از جراحی سرطان تخمدان کار تمام است؟

معمولاً خیر. درمان دارویی شامل شیمی‌درمانی و درمان نگهدارنده بخش طولانی‌تر و بسیار مهم درمان برای جلوگیری از عود است و باید زیر نظر فوق‌تخصص خون و سرطان ادامه یابد.