سرطان کلیه: علائم، انواع، تشخیص و نقش فوق‌تخصص خون و سرطان در درمان

سرطان کلیه چیست و چرا اهمیت دارد؟

سرطان کلیه زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های داخل کلیه به‌طور غیرطبیعی و کنترل‌نشده شروع به رشد می‌کنند و توده (تومور) می‌سازند. شایع‌ترین نوع آن، سرطانی است که از سلول‌های فیلترکننده خون در کلیه شروع می‌شود و به آن «سرطان سلول‌های کلیوی» گفته می‌شود.

بسیاری از تومورهای کلیه امروزه به‌صورت اتفاقی در سونوگرافی یا CT اسکن (که برای دلیل دیگری انجام شده) کشف می‌شوند؛ یعنی بیمار علائم واضحی ندارد، اما در تصویربرداری یک توده در کلیه دیده می‌شود. این موضوع از یک‌سو فرصتی برای تشخیص زودهنگام است، اما از سوی دیگر، بیمار را دچار نگرانی می‌کند: «آیا این توده خطرناک است؟»

اهمیت سرطان کلیه در این است که:

• اگر در مراحل اولیه و محدود به کلیه تشخیص داده شود، در بسیاری موارد با جراحی مناسب می‌توان آن را کنترل یا حتی درمان کامل کرد.
• اگر دیر تشخیص داده شود و به رگ‌ها، غدد لنفاوی یا اعضای دیگر برسد، درمان پیچیده‌تر می‌شود و نیاز به درمان‌های دارویی طولانی‌مدت زیر نظر فوق‌تخصص خون و سرطان پیدا می‌کند.

نقشه درست تشخیص و درمان این بیماری، از تصمیم‌گیری درباره نوع جراحی تا لزوم درمان دارویی، بر عهده فوق‌تخصص خون و سرطان (Medical Oncologist) است.

انواع سرطان کلیه کدامند؟ (به زبان ساده)

وقتی در گزارش تصویربرداری یا پاتولوژی از «تومور کلیه» صحبت می‌شود، همه آن‌ها یک مدل نیستند. شناخت نوع تومور کمک می‌کند بفهمیم بیماری چقدر تهاجمی است و چه درمانی برای آن مناسب‌تر است.

۱. سرطان سلول‌های کلیوی (Renal Cell Carcinoma – RCC)

این نوع، شایع‌ترین مدل سرطان کلیه در بزرگسالان است و حدود ۸۵ درصد موارد را شامل می‌شود (منبع: NCI PDQ). در این مدل، تومور از سلول‌های ریز لوله‌های فیلترکننده کلیه منشأ می‌گیرد. خود RCC چند زیرگروه دارد:

• نوع سلول شفاف (Clear cell): شایع‌ترین نوع سرطان کلیه است. سلول‌های این تومور زیر میکروسکوپ ظاهری روشن/شفاف دارند. رفتار آن می‌تواند از آرام تا تهاجمی متغیر باشد. بخش زیادی از درمان‌های دارویی جدید روی این نوع بررسی شده‌اند؛ بنابراین دانستن اینکه سرطان شما «سلول شفاف» است یا نه، در تصمیم‌گیری‌های درمانی بسیار مهم است.
• نوع پاپیلاری (Papillary): در این نوع، سلول‌های تومور به شکل برآمدگی‌های انگشتی (پاپیلا) رشد می‌کنند. این مدل حدود ۱۰ درصد موارد را تشکیل می‌دهد. از نظر ژنتیکی و رفتاری کمی با نوع سلول شفاف متفاوت است و همین می‌تواند روی انتخاب نوع درمان دارویی در مراحل پیشرفته تأثیر بگذارد.
• نوع کروموفوب (Chromophobe): این نوع کمتر شایع است (حدود ۵ درصد موارد)، اما خبر خوب این است که در بسیاری بیماران، کمتر تهاجمی بوده و پیش‌آگهی نسبتاً بهتری دارد. اگر به‌موقع تشخیص داده و جراحی شود، در بسیاری موارد می‌توان بیماری را طولانی‌مدت کنترل کرد (منبع: Muglia و Prando، ۲۰۱۵).

۲. دیگر تومورهای ناحیه کلیه

همه توده‌هایی که در ناحیه کلیه دیده می‌شوند لزوماً RCC نیستند؛ چند نوع دیگر هم وجود دارند:

• سرطان سلول‌های انتقالی لگنچه کلیه: این مدل در واقع از سلول‌های پوشاننده لگنچه کلیه و حالب (مسیر خروج ادرار) شروع می‌شود و رفتار آن بیشتر شبیه سرطان مثانه است. تشخیص تفاوت این نوع با RCC برای انتخاب روش درمان (نوع جراحی، درمان دارویی) بسیار مهم است.
• توده‌های خوش‌خیم کلیه (مثل اونکوسیتوما یا کیست ساده): بسیاری از توده‌های کوچک کلیه، به‌خصوص کیست‌ها، بدخیم نیستند. تفاوت بین کیست ساده، کیست پیچیده و تومور جامد، در سونوگرافی و CT مشخص می‌شود؛ اما گاهی تا زمانی که نمونه به پاتولوژی نرسد، نمی‌توان ۱۰۰٪ خوش‌خیم یا بدخیم بودن را تشخیص داد. به همین دلیل، تصمیم‌گیری درباره اینکه کِی «فقط پیگیری» کافی است و کِی «جراحی» لازم است، باید توسط تیمی شامل جراح اورولوژی و فوق‌تخصص خون و سرطان انجام شود.

چه کسانی بیشتر در معرض خطر سرطان کلیه هستند؟

سرطان کلیه می‌تواند در هر فردی رخ دهد، اما برخی عوامل احتمال آن را بالا می‌برند:

• سن بالاتر (معمولاً بالای ۵۰ سال)
• سیگار کشیدن
• فشارخون بالا (حتی اگر با دارو کنترل شود، همچنان یک عامل خطر به‌حساب می‌آید)
• چاقی و اضافه‌وزن
• بیماری‌های ارثی خاص (مثل برخی سندرم‌های ژنتیکی نادر)
• سابقه طولانی‌مدت مصرف بعضی داروهای خاص یا تماس با مواد شغلی
• سابقه خانوادگی سرطان کلیه در بستگان درجه یک

داشتن یک یا چند عامل خطر به معنای حتمی بودن ابتلا نیست؛ اما در صورت وجود این عوامل، دیدن علائم مشکوک یا گزارش «توده کلیه» در سونوگرافی، اهمیت مراجعه به پزشک را بسیار بیشتر می‌کند.

علائم اولیه سرطان کلیه چیست؟

در مراحل اولیه، سرطان کلیه ممکن است هیچ علامت واضحی نداشته باشد و تنها در سونوگرافی یا CT اتفاقی دیده شود. با بزرگ‌تر شدن تومور، علائم زیر می‌توانند ظاهر شوند:

• خون در ادرار (رنگ ادرار صورتی، قرمز یا قهوه‌ای)
• درد مبهم یا سنگینی در پهلو یا کمر (معمولاً در یک طرف)
• توده قابل لمس در پهلو یا شکم
• کاهش وزن بدون دلیل
• خستگی مداوم
• تب‌های خفیف و مکرر بدون علت مشخص
• گاهی فشارخون بالا یا بدتر شدن فشارخون قبلی به‌دلیل تأثیر تومور روی عملکرد کلیه

این علائم اختصاصی سرطان کلیه نیستند؛ ممکن است در سنگ کلیه، عفونت ادراری و بیماری‌های دیگر هم دیده شوند. اما اگر خون در ادرار یا درد مداوم پهلو دارید، نباید آن را نادیده بگیرید و لازم است بررسی شوید.

تشخیص سرطان کلیه چگونه انجام می‌شود؟

۱. سونوگرافی و تصویربرداری

اولین قدم اغلب سونوگرافی شکم و کلیه‌ها است که می‌تواند وجود توده یا کیست را نشان دهد. اگر سونوگرافی توده مشکوک را گزارش کند، برای بررسی دقیق‌تر معمولاً سی‌تی‌اسکن (CT) یا MRI درخواست می‌شود تا:

• اندازه و محل دقیق توده مشخص شود.
• تشخیص داده شود که توده کیست ساده، کیست پیچیده یا تومور جامد است.
• وضعیت کلیه مقابل و سایر ارگان‌ها بررسی شود.

۲. آزمایش‌های خون و ادرار

• ارزیابی عملکرد کلیه
• بررسی کم‌خونی
• بررسی وجود خون و سایر تغییرات در ادرار

۳. گزارش پاتولوژی

در بسیاری موارد، تشخیص نهایی نوع تومور بعد از جراحی و بررسی بافت در آزمایشگاه پاتولوژی داده می‌شود. برخلاف بعضی سرطان‌ها، در تومورهای کلیه همیشه بیوپسی سوزنی قبل از جراحی انجام نمی‌شود؛ تصمیم درباره نیاز به بیوپسی، نوع جراحی (برداشت کامل کلیه یا فقط بخشی از آن) و زمان عمل، باید در جلسه‌ی تیم چندتخصصی و با حضور فوق‌تخصص خون و سرطان گرفته شود.

تفسیر دقیق گزارش پاتولوژی و تبدیل آن به یک برنامه‌ی درمانی روشن، کاملاً در حیطه‌ی تخصص فوق‌تخصص خون و سرطان (Medical Oncologist) است.

مراحل سرطان کلیه و شانس درمان

مرحله‌بندی سرطان کلیه بر اساس اندازه تومور، درگیری رگ‌های بزرگ، درگیر شدن غدد لنفاوی و وجود متاستاز (گسترش به اعضای دیگر) انجام می‌شود. به شکل ساده می‌توان گفت:

هرچه بیماری زودتر تشخیص داده شود، احتمال اینکه با جراحی و پیگیری منظم، کنترل بلندمدت به‌دست آید بیشتر است. در مراحل پیشرفته، درمان‌های دارویی مدرن می‌توانند به‌طور قابل‌توجهی طول عمر و کیفیت زندگی را بهبود دهند.

درمان سرطان کلیه: چرا نقش فوق‌تخصص خون و سرطان حیاتی است؟

درمان سرطان کلیه معمولاً ترکیبی از جراحی، درمان دارویی و پیگیری طولانی‌مدت است. این‌که کدام روش‌ها و به چه ترتیبی به کار بروند، به مرحله بیماری، نوع تومور، شرایط کلی بیمار و عملکرد کلیه‌ها بستگی دارد.

۱. جراحی

در مراحل محدود به کلیه، جراحی درمان اصلی است. بسته به اندازه و محل تومور، ممکن است:

• فقط بخشی از کلیه (Partial nephrectomy) برداشته شود.
• یا کل کلیه درگیر شده (Radical nephrectomy).

تصمیم‌گیری درباره این‌که کدام نوع جراحی بهتر است، به همکاری نزدیک جراح و فوق‌تخصص خون و سرطان نیاز دارد؛ چون باید هم کنترل سرطان و هم حفظ عملکرد کلیه‌ها در نظر گرفته شود.

۲. درمان دارویی

در مراحل پیشرفته‌تر (درگیری غدد لنفاوی یا اعضای دیگر) یا در مواردی که احتمال عود بالاست، درمان دارویی وارد میدان می‌شود. این درمان‌ها می‌توانند:

• بعد از جراحی (به‌عنوان درمان تکمیلی) برای کاهش خطر عود
• یا در بیماری متاستاتیک، برای کوچک کردن تومورها، کنترل بیماری و کاهش علائم استفاده شوند.

انتخاب این‌که چه درمانی، در چه زمانی و به چه مدت استفاده شود، کاملاً در حوزه‌ی فوق‌تخصص خون و سرطان (Medical Oncologist) است و به نوع دقیق تومور، مرحله بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد.

۳. پیگیری و مراقبت طولانی‌مدت

حتی بعد از جراحی موفق، سال‌ها پیگیری منظم با تصویربرداری و آزمایش‌ها ضروری است؛ چون ممکن است بیماری در همان کلیه، کلیه دیگر یا جای دیگری عود کند. فوق‌تخصص خون و سرطان برنامه این پیگیری‌ها را تنظیم می‌کند تا اگر عود رخ داد، در کوتاه‌ترین زمان ممکن تشخیص و درمان شود.

چرا باید حتماً به فوق‌تخصص خون و سرطان مراجعه کنید؟

در مسیر تشخیص و درمان سرطان کلیه، سؤال‌هایی وجود دارد که پاسخ به آن‌ها ساده نیست:

• آیا توده کلیه حتماً سرطان است یا ممکن است خوش‌خیم باشد؟
• آیا فقط جراحی کافی است یا نیاز به درمان دارویی هم هست؟
• در صورت متاستاز، برنامه درمانی مناسب چیست؟
• چه فواصل زمانی برای تصویربرداری و پیگیری مناسب است؟

فوق‌تخصص خون و سرطان (Medical Oncologist) کسی است که:

• گزارش سونوگرافی، CT/MRI، آزمایش‌های خون و پاتولوژی را کنار هم می‌گذارد.
• بر اساس آخرین گایدلاین‌ها، نقشه درمان شخصی‌سازی‌شده برای شما طراحی می‌کند.
• در طول درمان و پیگیری، در کنار شماست تا عوارض را مدیریت کند و در صورت نیاز، مسیر درمان را اصلاح کند.

به زبان ساده، فوق‌تخصص خون و سرطان «هماهنگ‌کننده‌ی اصلی» درمان سرطان کلیه شماست و مراجعه از همان ابتدا به او، شانس استفاده از روش‌های درمانی به‌روز و متناسب با شرایط شما را افزایش می‌دهد.

پیشگیری و کاهش خطر سرطان کلیه

• ترک سیگار
• کنترل دقیق فشارخون
• حفظ وزن مناسب و فعالیت بدنی منظم
• نوشیدن مایعات کافی در طول روز
• پرهیز از مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت برخی داروها (به‌خصوص مسکن‌ها) بدون نظر پزشک
• در افراد با زمینه ارثی یا سابقه خانوادگی، توجه بیشتر به علائم و انجام بررسی‌های دوره‌ای در صورت توصیه پزشک

سؤالات پرتکرار بیماران

آیا سرطان کلیه قابل درمان است؟

در مراحل اولیه که تومور محدود به کلیه است، در بسیاری موارد با جراحی مناسب می‌توان به درمان کامل یا کنترل بلندمدت امیدوار بود. در مراحل پیشرفته، هدف درمان کنترل بیماری و افزایش طول عمر با کیفیت است.

اگر در سونوگرافی نوشته شده «توده کلیه»، یعنی حتماً سرطان است؟

خیر. بعضی توده‌ها کیست ساده یا ضایعه خوش‌خیم‌اند. اما هر توده کلیه باید جدی گرفته شود و با تصویربرداری دقیق‌تر (CT/MRI) و در صورت لزوم با نظر فوق‌تخصص، مسیر بعدی مشخص گردد.

خون در ادرار همیشه به معنی سرطان کلیه است؟

نه، سنگ کلیه، عفونت ادراری و مشکلات دیگر هم می‌توانند خون در ادرار ایجاد کنند؛ اما هر خونریزی در ادرار باید بررسی شود تا علت جدی مثل سرطان رد شود.

هزینه درمان: چرا نقشه درمان استاندارد مهم است؟

هزینه درمان سرطان کلیه بسته به مرحله بیماری، نوع جراحی، نیاز یا عدم نیاز به درمان دارویی و مدت پیگیری متفاوت است. مراجعه به فوق‌تخصص آنکولوژی باتجربه کمک می‌کند:

• از درمان‌ها و آزمایش‌های غیرضروری جلوگیری شود.
• فقط اقدامات واقعاً لازم انجام شوند.
• مسیر درمان از ابتدا شفاف باشد و از سردرگمی بین چند نظر متفاوت پیشگیری شود.